🌞

JavaScript Temelleri: Hoisting

5 ay önce

Zingat'ta yazılımcılarla gerçekleştirdiğimiz iş görüşmelerinde sıklıkla karşılaştığımız problemlerden biri adayların kullandıkları dilin temel unsurlarıyla ilişkilerinin bir miktar kopuk olması. Çoğu genç arkadaş güncel web framework'leriyle (React, Vue vs.) yahut JS temelli cross-platform geliştirme ortamlarıyla (React-Native, Ionic vs.) ilgilenmiş oluyor; ancak JavaScript'in hikayesinden ya da dil ve dilin çalıştığı ortamların gerçeklerinden uzak durumdalar.

Bu konuda hem bir kaynak üretmek, hem de bu minvalde kendi bilgilerimi derleyip toplamak ve biraz da kişisel bir referans noktası oluşturmak adına yeni bir yazı dizisine başlamayı uygun gördüm. Okuduğum, izlediğim kaynaklardan edindiğim bilgileri kendimce düzenli bir biçimde sunmak adına böyle bir serüvene çıkıyorum.

Burada anlatacaklarım İnternet'te hali hazırda bulabileceğiniz şeyler, Türkçe ve İngilizce bu konularda söylenmiş pek çok şey var. Haliyle uzun süredir JavaScript'le geliştirme yapanlar burada yazılanları zaten biliyor olacaklar; fakat özellikle dili öğrenmeye yeni başlamış yahut dili kullanarak iş geliştirebilen -lakin daha da derinleşmek isteyenler için güzel bir başlangıç noktası olabilir bu yazı dizisi.

JavaScript motoru bir kod parçacığını çalıştırırken bazı aşamalardan geçirir. Bunları temel olarak:

  1. Yaratım fazı (creation phase)
  2. Yürütme fazı (execution phase)

olarak ifade edebiliriz. Yaratım fazı aşamasında JavaScript motoru bize global objeyi ve this anahtar kelimesini verir. Tarayıcı ortamı için global, window objesidir. this ayrı bir konu, kendisini bilahare inceleyeceğiz. Bunlar, global execution context'in oluşması sonucu elimizde olanlar aslında. Kullandığınız tarayıcıya boş bir .js dosyası verip geliştirici konsolunda global (window) ve this ifadelerini yazdırmayı deneyin, dosyanız boş olmasına rağmen bunlara erişiminiz olduğunu göreceksiniz.

Yaratım fazında gerçekleşen bir durum daha var. Bu yazının da konusu olan hoisting (yukarı kaldırma/çekme) tam da bu noktada gerçekleşiyor. Aşağıdaki gibi bir kod parçacığımız olsun:

console.log(person);
console.log(greetPerson);

var person = 'ahmet';

function greetPerson() {
console.log('Hello ' + person);
}

JavaScript'te diğer birçok programlama dilinden farklı olarak person ve greetPerson değişkenlerinin kodun başında konsola yazılmalarını sağlayan fonksiyonları çağırmak herhangi bir hataya sebep olmaz. Hoisting sonucu değişken deklarasyonları (variable declaration) ve fonksiyon deklarasyonları (function declaration) hoist edilir. Aşağıdaki gibi bir durum oluştuğunu anlayışımızı kolaylaştırmak adına varsayabiliriz:

var person = undefined;

function greetPerson() {
console.log('Hello ' + person);
}

console.log(person); // undefined
console.log(greetPerson); // function greetPerson()

person = 'ahmet';

Tabii aslında olan bu değil. JavaScript motoru yaratım fazında bütün kod bloğunun üzerinden geçer, global execution context ile varsa function execution context'ler (JavaScript'te her bir fonksiyonun kendi yürütme konteksti bulunur) içerisindeki değişken ve fonksiyon deklarasyonlarını hafızaya (memory) kaydeder.

Peki böyle bir ihtiyaç neden hasıl olmuş? Benim de bu yazıyı hazırlarken rast geldiğim, Brendan Eich'a ithaf edilen şu cümleyi paylaşmak isterim:

"var hoisting was thus [an] unintended consequence of function hoisting, no block scope, [and] JS as a 1995 rush job."

Yine dönüp dolaşıp JavaScript'in şahsına münhasır dizaynından kaynaklı bir çıktı gibi duruyor.

Hoisting konusunu anlama gayretimizde dikkat edilecek bazı noktalar var, bunları örnekler üzerinden inceleyelim:

console.log(person);
console.log(greetPerson);

var person = 'ahmet';

(function greetPerson() {
console.log('Hello ' + person);
})

Bu kodu çalıştırdığımızda person değişkeni için yukarıda anlattıklarımız halen geçerli; fakat greetPerson fonksiyon deklarasyonu artık bir IIFE (Immediately Invoked Function Expression). Bu durumda ortada bir deklarasyon yok aslında. Haliyle JavaScript motoru bu kodun üzerinden geçerken hoist edilen sadece person değişkeni olacak.

var person = undefined;

console.log(person); // undefined
console.log(greetPerson); // ReferenceError: greetPerson is not defined

person = 'ahmet';

(function greetPerson() {
console.log('Hello ' + person);
})

Şimdi de sadece variable initialization durumunu ele alalım:

console.log(person);

person = 'ahmet';

Kodu çalıştırdığımızda hata alacağız. Başta dediğimiz gibi, sadece deklarasyonlar hoist ediliyor, burada bir deklarasyon durumu mevzu bahis değil.

console.log(person); // ReferenceError: person is not defined

person = 'ahmet';

Benzeri bir durum da fonksiyon ifadeleri (function expression) nezdinde gerçekleşiyor:

console.log(person);
console.log(greetPerson);

var person = 'ahmet';

var greetPerson = function() {
console.log('Hello ' + person);
}

Bu sefer çıktımız aşağıdaki gibi olacak; zira bu fonksiyon ifadesi bu bağlamda bir değişken deklarasyonu olmakta. Hoisting'in çalışma prensibi gereğince de bu bağlamda ele alınmakta.

var person = undefined;
var greetPerson = undefined;

console.log(person); // undefined
console.log(greetPerson); // undefined

person = 'ahmet';

greetPerson = function() {
console.log('Hello ' + person);
}

Örneğimizi biraz daha geliştirip bu sefer işin içine function execution context'leri de katalım:

console.log(person);
console.log(greetPerson);
console.log(greetPerson());

var person = 'ahmet';

function greetPerson() {
console.log('Hello ' + person);

var person = 'mehmet';
}

Dikkat etmemiz gereken nokta greetPerson fonksiyonu içerisinde de aynı global execution context içerisinde olduğu gibi hoisting gerçekleşiyor ve JavaScript motoru var person = 'mehmet'; satırını gördüğü anda person değişkeni için hafızada yer arıyor (memory allocation). JavaScript'teki kapsam zinciri (scope chain) işleyişi sonucu person değişkeninin davranışına da dikkatinizi çekmiş olayım.

var person = undefined;

function greetPerson() {
var person = undefined;

console.log('Hello ' + person);

person = 'mehmet';
}

console.log(person); // undefined
console.log(greetPerson); // function greetPerson()
console.log(greetPerson()); // 'Hello undefined'

person = 'ahmet';

Bir diğer örnek:

console.log(person);

var person = 'ahmet';
var person = 'mehmet';

Hoisting gerçekleştiğinde şöyle olacağını varsayabiliriz:

var person = undefined;

console.log(person); // undefined

person = 'ahmet';
person = 'mehmet';

Değişken deklarasyonları için şu ana kadar gördüğümüz örneklerden farklı bir şey yok gibi duruyor, peki fonksiyon deklarasyonları için durum ne?

console.log(greetPerson());

function greetPerson() {
console.log('Hello');
}

function greetPerson() {
console.log('Hi');
}

JavaScript motoru ilk greetPerson deklarasyonunu gördüğü anda bunu hoist edecek, ardından ikinci fonksiyon deklarasyonunu görecek ve bunu da aynı şekilde hoist edecek. Hafızadaki greetPerson fonksiyonunun üzerine ikinci fonksiyonu yazacak.

function greetPerson() {
console.log('Hi');
}

console.log(greetPerson()); // 'Hi'

function greetPerson() {
console.log('Hello');
}

Son olarak da ECMAScript 2015 ile birlikte hayatımıza giren let ve const anahtar kelimelerinin hoisting durumundaki davranışlarına bakalım:

console.log(person);
console.log(greetPerson);
console.log(greetPerson());

const person = 'ahmet';

function greetPerson() {
console.log('Hello ' + person);

let person = 'mehmet';
}

Aslında let, const, var, class ve function anahtar kelimeleri hoist ediliyor; fakat initialization aşamasında oluşan farklılıktan dolayı let ve const'un bu şekilde kullanımı ReferenceError oluşmasına yol açıyor. let/const ile deklare edilen bir değişken ilgili ifade (statement) koşulana kadar başlatılmamış (uninitialized) durumda olurken, var ile deklare edilen bir değişken undefined primitifi ile başlatılmış da oluyor aynı zamanda.

console.log(person); // ReferenceError: person is not defined
console.log(greetPerson);
console.log(greetPerson());

const person = 'ahmet';

function greetPerson() {
console.log('Hello ' + person);

let person = 'mehmet';
}

İlk konsol ifadesini kaldırırsak bu sefer let sebepli aynı hatayı greetPerson fonksiyonunun çalıştırılması dolayısıyla alacağız.

* Bu yazı ilk olarak labs.zingat.com adresinde belirtilen tarihte yayımlanmıştır.